We worden wakker en het eerste dat door ons heen gaat: wat moet ik vandaag allemaal? Eerst ontbijten, als we daar al aan toekomen, en dan aan de slag. Er liggen taken op ons te wachten. Op werk. School. Of allerlei dingen in huis – de was, boodschappen of het eindelijk eens opruimen van de chaos. We hebben geen tijd te verliezen.

Stressed business man rushing in the office
Stressed business man rushing in the office

Dit lijkt het gevoel van vrijwel iedereen die ik ken of waar ik over hoor / lees – we moeten de hele tijd iets. De agenda zit vol. Als het ons gelukt is het in de agenda te noteren. Wat moeten we nu echt? Moeten we eigenlijk wel? En van wie dan eigenlijk?

Ik spreek over deze vragen met Lynne Wolbert – promovenda bij de afdeling Onderwijswetenschappen & Theoretische Pedagogiek aan de Vrije Universiteit te Amsterdam. Ze doet onderzoek naar ‘human flourishing’ (floreren als mens) als het ideaal van ons onderwijs & opvoeding, en gaat haar visie proberen te verwoorden in ons boek ‘Prestatiepijn’. Hieronder volgt een kleine vooruitblik op haar artikel, na een inspirerend gesprek op Utrecht Centraal Station.

Goed doen – kan maar op één manier!?
We gaan direct naar een belangrijk pijnpunt van onze huidige maatschappij: Het lijkt alsof er tegenwoordig maar één manier is om ‘goed te doen’. Er is een maatschappelijke praktijk die ons vertelt wat goed is: de psychologie. En er zijn allerlei controlemechanismen om zeker te stellen dat iedereen in onze maatschappij voldoet aan ‘de norm’.

Consultatiebureau - ontwikkeling kindLynne, zelf moeder, geeft het consultatiebureau als voorbeeld. Al vanaf het moment dat je zwanger bent gaat deze instantie zich bezig houden of ‘alles wel goed gaat’. Statistieken, psychologische theorieën over de groei van baby’s en ook opvattingen over levensstijl & voeding worden gebruikt om jouw advies te geven.

De onderliggende boodschap lijkt te zijn: als ouder moet je niet alleen heel goed geïnformeerd zijn, als er iets mis gaat dan komt dat door jou. Je had beter kennis moeten nemen van hoe je ‘het’ zou moeten doen – het zorgen voor de baby in je buik, je pasgeboren kindje en vanaf daar verder richting de volwassenheid. En pas op: er mag geen tijd verloren gaan – zodra een kind op deze wereld komt, moet je alles in het werk stellen om hem of haar optimaal te laten ‘presteren’. In de woorden van Lynne: “De maatschappij verwacht dat jij je kinderen succesvol zult afleveren.”

Angst? Gelukkig zijn!
Is er nog tijd voor avontuur? Mag je nog fouten maken? Is het ook mogelijk om in het leven te proberen en maar te zien waar het op uitdraait? Daar lijkt het niet op. We moeten productief zijn. En alle controlemechanismen laten een enorme angst zien: als dit niet lukt, stort ons leven en de hele maatschappij in elkaar!

Lerende leerling onder druk

Als we besluiten om even niet direct productief te zijn en bijvoorbeeld te gaan wandelen, dan moet dat vooral zijn omdat we later dan productiever kunnen zijn. Zweden experimenteert sinds 2015 met een 6-urige werkdag. De motivatie van de overheid is niet om ruimte te geven voor andere dingen. De motivatie is dat we hierdoor gezonder zijn, er minder ziekteverzuim is én werknemers dus productiever zijn!

We zien dezelfde motivatie achter de inzet van ‘positieve psychologie’ en zaken als mindfulness, yoga hofmeditatie op het werk. Organisaties – van bedrijven tot scholen en zelfs crèches – zien dat er veel stress wordt ervaren. Daarom proberen ze te helpen met ontspanning, concentratie en rust. Dus duikt een medewerker van Coolblue in de ballenbak en zit de kleuter in kleermaker-zit op een yogamatje. Misschien valt dit aan te moedigen – mensen die beter leren omgaan met het volle, en niet zelden erg lastige, leven zijn toch gelukkigere mensen – mooi, nietwaar?

Positieve psychologie

Toch zijn Lynne en ik beide geneigd een kanttekening te maken, vanwege diezelfde onderliggende motivatie: we moeten productiever zijn! Een medewerker die minder vaak ziek is kost minder geld en kan beter zijn taken uitvoeren. Een kleuter die zich beter kan concentreren, presteert betert. Misschien, zouden we met Bas Heijne kunnen zeggen: als mens moeten we volmaakt zijn. Dat is ook de manier waarop de positieve psychologie vaak ingezet wordt: als je het gevoel hebt tekort te schieten, ongelukkig te zijn en even ‘niet meer te kunnen’ – dan is het tijd om aan de slag te gaan, want een mens hoeft dat niet te ervaren. Sterker nog, dat mag je eigenlijk ook niet. We ‘moeten’ zelfs gelukkig zijn!

Van wie moeten we?
Een andere vraag waar ik met Lynne over spreek is: van wie eigenlijk? Wie eist van haar, als moeder, om haar kind succesvol af te leveren? Wie stelt de norm van ‘volmaaktheid’ en bepaalt eigenlijk wat we als volmaakt kunnen zien?

We zouden kunnen wijzen op de overheid, het bedrijf of de school – net zoals we kunnen wijzen op het consultatiebureau. Tegelijkertijd zijn wij het wel zelf die daarin mee gaan. Lynne is zelf promovenda en dat levert ook allerlei verwachtingen op. Dat is het gevolg van een beslissing die ze zelf gemaakt is. De vraag die we daarom volgens haar misschien ook moeten stellen is deze: ‘wil je het spelletje meespelen’? Wil je tegemoet komen aan die verwachtingen? Wil je presteren, zoals ‘de maatschappij’ dat van je verwacht?

Het is een moeilijke vraag. Ook omdat het niet eenvoudig is om te bepalen waar ‘jij eindigt en de maatschappij begint’. Anders gezegd: hoe weet je dat wat je van jezelf verwacht, geen verwachting is van de maatschappij? Kun je zeggen dat je vanuit jezelf iets wil, of ben je gaan denken dat je het wil omdat de maatschappij het ‘goed keurt’? Hebben we niet, onbewust, de ‘normen’ van de maatschappij geïnternaliseerd alsof ze van onszelf zijn?

Grade - Hobbes

Deze vragen vormen een belangrijke, confronterende spiegel: als we prestatiepijn ervaren, komt dat dan niet door onszelf? En kunnen we maatschappij niet veranderen op een manier dat niemand prestatiepijn hoeft te ervaren? Bovendien, zo eindigt Lynne, is het misschien goed te beseffen dat prestatiepijn eigenlijk een luxeprobleem is.

Tijd dus om te onderzoeken hoe we met dit probleem van prestatiepijn moeten omgaan. En wat dit betekent voor ons onderwijs en het opvoeden van toekomstige generaties. Ik dank Lynne voor ons inspirerende gesprek en zie uit naar haar artikel. Waarin ze ook zal laten zien dat er een alternatief is: een florerend leven als ideaal. Of dat zonder prestatie en pijn is? Later meer…

Vraag aan de lezer: (wat) moet je in het leven en waarom? We horen het graag!

2 thoughts on “(Wat) moeten we – en van wie eigenlijk?

  1. Hey Frans.
    Wat een mooie blog! Mooie punten die je ter sprake stelt met inderdaad een in mijn ogen terechte kanttekening: met het doel om nog beter, mooier en productiever te zijn.
    De documentaire “The sunny side of spirit” (deel 3 in Brazilië) is een aanrader over normaliteit in de geestelijke gezondheidszorg. Hierin wordt ook spiritualiteit betrokken.
    Succes verder met dit mooie initiatief!
    Denise

  2. Hi Frans,

    Interessante blog over een interessant onderwerp. Al lezend komen er zoveel vragen en praktijkervaringen bij me op. Als ik naar mezelf kijk voelde ik als kind al veel prestatiepijn, maar volgens mij niet omdat de volwassenen om mij heen iets van mij eisten. Sterker nog, die probeerden mij continu te laten zien dat het niet erg was om fouten te maken en iets niet te kunnen of anders te zijn dan de gemiddelde verwachtingen van de maatschappij. En toch was er iets in mij dat vond dat alles perfect moest m.b.t. leren op school. Volgens mij zat het echt in mijn genen. Nu, als volwassene kan ik daar nog steeds last van hebben, maar omdat ik er heel bewust mee om ga, ben ik hierin aan het groeien en ervaar ik dit bijna niet meer. Eigenlijk voornamelijk bij nieuwe situaties, bijvoorbeeld toen ik kinderen kreeg. Want inderdaad wil ik mijn kinderen perfect opvoeden ook al weet ik dat dit een onhaalbaar doel is. Nou, ik ga nog even verder broeden op dit thema :-)) Succes met alle ontwikkelingen omtrent het thema! Ben benieuwd naar de uitkomsten.

    Jaimy

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *